Latest Event Updates

Առաջադրանք փիլիսոփայությունից

Posted on Updated on

d4b6d5a5d5b6d5b8d5b6-d4b7d5acd5a5d5a1d681d5abԻՏԱԼԻԱԿԱՆ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ (ՊՅՈՒԹԱԳՈՐԱՍ, ԷԼԵԱԹՆԵՐԻ ԴՊՐՈՑ)

Ք.ա. 6-րդ դարի վերջին ձևավորվող անտիկ հունական փիլիսոփայության կենտրոնը Հոնիայից տեղափոխվում է այսպես կոչված «Սեծ Հունաստան», այսինքն՝ Հարավային Իտալիայի ու Սիցիլիայի հունական գաղթօջախները։ Այստեղ ստեղծված փիփսոփայությանն ընդունված է անվանել «իտալիական» փիփսոփայության, որի մեջ մտնում են Պյութագորասի, վաղ պյութագորականների, էլեաթների և էմպեդոկլեսի ուսմունքները։ Պյութագորականների փիփսոփայության հիմնադիրն էր նշանավոր մաթեմատիկոս, կրոնական բարեփոխիչ և փիլիսոփա Պյութագորասը(ք.ա. 6-րդ դար), որի անվան շուրջ արդեն իսկ կենդանության ժամանակ պատվում էին առասպելներ ու պատմություններ։ Նրա կյանքի, գործունեության և փիլիսոփայական հայացքների մասին շատ քիչ տեղեկություններ են պահպանվել ընդ որում, դրանց մեծ մասը հաղորդել են հետագա դարերի մտածողները։ Պյութագորասը ծնվել և մեծացել է Սամոսա կղզում, Պոլիկրատեսի բռնակալության օրոք լքել է հայրենիքր, մեկնել Եգիպտոս, այնուհետև Բաբելոն, որտեղ քրմերից սովորել է փիլիսոփայելու արվեստը։ Վերադառնալով Հարավային Իտալիայի Կրոտոն քաղաքը՝ հիմնադրում է կրոնափիլիսոփայական մի միություն, որը կոչվում է իր անունով։ Պյութագորասի նպատակն էր ստեղծել նոր արիստոկրատիա կամ լավագույն կառավարողների խավ, որովհետև մարդկանց համար մեծագույն չարիքր նա համարում էր անիշխանությունը, իսկ կառավարումը լավագույն ձևով կարող են իրականացնել միայն իմաստունների առաքինությամբ և բարոյականությամբ աչքի ընկնող ուսյալ մարդիկ։ Այդ պատճառով Պյութագորասը կարևորում է մտավոր, բարոյական և կրոնական դաստիարակության դերը։ Հետագայում Պլատոնը, հենվելով Պյութագորասի գաղափարների վրա, պետք է ստեղծեր իդեալական պետության նախագիծ, որտեղ պիտի կառավարեին լավագույնները։ Պյութագորականների միության պատմությունը սովորաբար բաժանում են երկու շրջանի՝ վաղ պյութագորականության, որի ներկայացուցիչներից էին Հիպիասը և Ալկմեոնը, և ուշ պյութագորականության, որի երևելի դեմքերից էին 4-րդ դարում ապրած Ֆիլոլայեսը (նա է առաջին անգամ գրավոր շարադրել պյութագորականների ուսմունքր) և Արխիթեսը (4-րդ դ.)։ Շուրջ երկու դար գոյատևելուց հետո պյութագորականությունր ձուլվեց պլատոնական, ավելի ուշ՝ նորպլատոնական հոսանքների հետ։ Վաղ պյութագորականների փիլիսոփայական հայացքների ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն է ունեցել օրփեոսականների գաղափարախոսությունը, որն այդ ժամանակ Հունաստանում տարածված կրոնամիստիկական ուղղություն էր։ Օրփեոսականներից պյութագորականները փոխառեցին մարդու հոգու անմահության և կերպարանավտխության մասին ուսմունքը։ Ընդգծելով կրոնական այդ պատկերացման բարոյական կողմը, պյութագորականները հիմնավորում էին հոգու մաքրագործման, դրա կատարելագործման անհրաժեշտությունը, որպեսզի հոգին կարողանա բարձրանալ աստվածային մակարդակին և միաձուլվի նրա հետ։ Այդպիսի մաքրագործման միջոց նրանք համարում էին (բացի «պյութագորասյան ապրելակերպից») գիտությունը, ի մասնավորի, մաթեմատիկան, որի զարգացման գործում նրանք մեծ ավանդ ներդրեցին։ Զբաղվելով մաթեմատիկայով, պյութագորականները հավաստի գիտելիք ձեռք բերելու երաշխիքը տեսնում էին մաթեմատիկական մտածողության մեջ։ Այստեղից նրանք հետևեցնում են, որ ողջ գոյի ճանաչողության բանալին մաթեմատիկայի և նրա սկզբունքի թվի մեջ է։ Փիփսոփայության խնդիրն է հասկանալ տիեզերքի կարգը և օրենքները, իսկ մաթեմատիկան ճանապարհ է բացում այդպիսի ըմբռնման համար։ Բոլոր մարմինները ենթարկվում են երկրաչափության կանոններին, քանի որ երկրաչափորեն են որոշվում դրանց ձևերը և տարածական բոլոր հարաբերություններր։ Բացի դրանից, իրերի, երկրային և երկնային մարմինների, ձայների հարաբերություններր կարելի է բացատրել մաթեմատիկական օրենքներով։ Պյութագորականները ստեղծում են մաթեմատիկական բնազանցություն, որում տիեզերական և մարդկային իրողություններր մեկնաբանվում են մաթեմատիկորեն։ Ըստ պյութագորականների՝ տիեզերքում ամեն ինչ հիմնված է թվի կամ թվային հարաբերության վրա։ Թիվն իրերի գոյության հիմքն է այն իմաստով, ինչ Թալեսն էր ջուրր համարում իրերի նախասկիզբ։ Առանց թվի տիեզերքում կիշխեր քաոսն ու անիշխանությունը։ Այդ պատճառով էլ թիվն իրերի էությունն է, ձևը, դրանց «հոգին» և ղեկավարող բանական սկզբունքը։ Մաթեմատիկական մոտեցումը կարող է տալ միայն քանակական բացատրություններ. բայց չէ° որ իրերը իրարից տարբերվում են նաև իրենց որակական հատկություններով։ Այս պատճառով էլ պյութագորականները ստիպված էին թվերին վերագրել նաև որակական հատկություններ։ Այսպես, մեկը թվերի սկիզբն է, միևնույն ժամանակ միասնության սկիզբը, երկուսը բազմազանության սկզբունքը, երեքը միասնության առաջին դրսևորումն է բազմազանության մեջ, չորս և յոթ թվերր հանդիսանում են ներդաշնակության, համաչափության, արդարության, առողջության սկզբունքներ։ Թվերով է որոշվում նաև իրերի արտաքին կերպարը։ Օրինակ, մեկր համապատասխանում է կետին, երկուսը՝ գծին, երեքը՝ հարթությանը, չորսը՝ բուրգին՝ առաջին երկրաչափական մարմնին, որր հանդես է զալիս որպես մարմնականության սկիզբ։ Պյութագորականները թվերը բաժանում են նաև զույգի և կենտի, որոնցից զույգը նշանակում է բազմազանություն, քայքայում, բաժանվածություն, իսկ կենտը՝ ներքին միասնություն, ամբողջականություն և համաձայնություն։ Պյութագորականները կարծում էին, որ մեկ սկիզբից, օրինակ, Անաքսիմանդրեսի անսահմանից, հնարավոր չէ բխեցնել իրերի առաջացումը։ Այդ պատճառով նրանք ընդունում են հակադրությունների գոյությունը, որոնք տասն են՝ սահման և անսահման, կենտ և զույգ, միասնություն և բազմազանություն, աջ և ձախ, արական և իգական, անշարժ և շարժվող, ուղիղ և կոր, լույս և խավար, բարի և չար, քառակուսի և բազմանկյուն։ Ընդսմին, հակադիր կողմերից առաջինը բնութագրվում է դրական, իսկ մյուսր՝ բացասական հատկություններով։ Առաջինը միասնության, լույսի, բարու, գործունյա սկիզբն է, իսկ երկրորդը՝ անորոշության, պակասության, խավարի, կրավորականության։ Հետագայում Պլատոնը և Արիստոտելը այդ բոլոր հակադրությունները հանգեցրին ձևի և նյութի դուալիզմին։ Վերր թվարկված հակադրություններից հիմնայինը սահմանի և անսահմանի հակադրությունն է, որով բացատրվում է իրերի առաջացման գործընթացը։ Ամեն մի իր անսահմանի և սահմանի միասնություն է։ Եթե գոյություն ունենար միայն անսահմանր (ապեյրոնր), ապա իրերն իրարից չէին տարբերվի։ Ամեն մի իր, առաջանալով, սահմանափակում է անսահմանը։ Անսահմանը նույնացնելով դատարկության կամ օդի հետ՝ պյութագորականները կարծում են, որ աշխարհը ներշնչում է այդ օդր և որն էլ ստեղծելով դատարկ տեղեր՝ պատճառ է դառնում բաժանվածության ու տարանջատվածության առաջացման համար։ Այս ձևով ծագում են համաշխարհային տարածությունը, մարմինները, բազմազանությունը, շարժումը և ժամանակր։ Տիեզերքի կենտրոնում գտնվում է կրակր, որին շրջապատում են աստվածային տասը մարմին՝ անշարժ աստղերի երկինքդ հինգ մոլորակները, որոնց տակ գտնվում են արև, լուսինը, երկիրը, իսկ վերջինիս տակ՝ հակաերկիրը Տիեզերական մարմիններն առաջանում են կենտրոնական մարմնից՝ կրակից և պտտվում են դրա շուրջր։ Պյութագորականների կարծիքով, երկիրը գնդաձև է և պտտվում է կենտրոնական կրակի շուրջ, այսինքն՝ նրանք մերժում են երկրակենտրոնության գաղափարը Արևային խավարումների պատճառր, րստ նրանց, այն է, որ լուսինն անցնում է արևի և երկրի մեջտեղով։ Պյութագորականների տիեզերաբանությունը մի քայլ առաջ էր նախորդ մտածողների տիեզերաբանական ուսմունքների համեմատությամբ։                                                            էլեաթների փիփսոփայությունը ծագել է ք.ա.. 6-րդ դարի վերջին Էլեա քաղաքում և գոյատևել է մինչև ք.ա. 5-րդ դարը։ Այդ դպրոցի հիմնադիրն է համարվում Քսենոփանեսը, իսկ ներկայացուցիչներն են Պարմենիդեսը և Զենոնը: Քսենոփանեսը ծագումով փոքրասիական Կոլոփոն քաղաքից էր, բայց հիմնականում ստեղծագործել է Էլեայում։ Իր գրական ու փիփսոփայական երկերում նա քննադատում է դիցաբանական աշխարհայեցողությունը, բազմաստվածության մասին մարդակերպական պատկերացումներր, որոնք տեղ էին գտել Հոմերոսի և Հեսիոդոսի պոեմներում։ Վերջիններս, րստ նրա, աստվածներին պատկերում էին մարդկանց նման, ավելին, աստվածներին էին վերագրում մարդկային բոլոր արատները։ Քննադատելով բազմաստվածության մասին ավանդական-դիցաբանական պատկերացումները՝ Քսենոփանեսն այն միտքն է արտահայտում, թե քանի որ ամեն մի ժողովուրդ աստվածներին պատկերում է րստ իր ֆիզիկական հատկությունների, ուրեմն մարդիկ են իրենց նմանությամբ ստեղծում աստվածներին ու նրանց վերագրում մարդկային հատկություններ։ Այս կապակցությամբ նա հեգնանքով նշում է, որ եթե կովերը, ձիերր և առյուծները ձեռքեր ունենային և կարողանային մարդկանց պես նկարել ու ստեղծագործել ապա աստվածներին կներկայացնեին իրենց պատկերով ու նմանությամբ։ Բազմաստվածության քննադատությունից Քսենոփանեսր չի հանգում աստվածամերժությանը այլ րնդհակառակր, րնդունում է միակ աստվածության գոյությունը: Նրա կարծիքով տիեզերքում գոյություն ունի հավերժական, աննյութական, միասնական մեկ գոյ, որն աստվածն է։ Աստված ամենատես է, ամենագետ, անշարժ ու անփոփոխ։ Աստված զուտ միտք է և կառավարում է ողջ տիեզերքր։ Քսենոփանեսը պանթեիստ մտածող էր. նա աստծուն նույնացնում է միասնականի, իսկ վերջինիս էլ տիեզերքի հետ։ Տիեզերքում ամեն ինչ միասնական է և այդ միասնականր աստված է։ Տիեզերք-աստվածր միասնական է, միասեռ, անփոփոխ ու հավերժական։ Շարժումը և փոփոխությունը թվացյալ են, մինչդեռ իսկական կեցությունր՝ Աստված, անփոփոխ ու միասնական է։ Եթե տիեզերքի բնազանցական պատկերը նկարագրելիս Քսենոփանեսը իրարից սահմանազատում է ֆիզիկական և փիփսոփայական մոտեցումներր, ապա տիեզերածնության ընթացքը ներկայացնելիս նա ընդունում է շարժման, փոփոխության, առաջացման ու ոչնչացման երևույթների գոյությունր։ Բոլոր իրերն ըստ նրա, առաջանում են հողից ու ջրից:                                                                                                                      Միասնականի, իսկական կեցության և թվացյալ աշխարհի վերաբերյալ Քսենոփանեսի հայացքները զարգացրեց Պարմենիդեսը (ք.ա. 540-480)։  Իր «Բնության մասին» երկում նա դիտարկում է կեցության և ոչ կեցության, կեցության և մտածողության, զգայական և բանական ճանաչողության հարաբերակցության հարցերը: Դրանք լուծելու համար նա առաջարկում է երկու ուղի «ճշմարտության ուղի», որր վերաբերում է Ճշմարիտ կեցությանը, և «կարծիքի ուղի», որր վերաբերում է թվացյալ աշխարհին։ Պարմենիդեսը ելնում է այն մտքից, որ կեցությունը գոյություն ունի, իսկ ոչ կեցությունը գոյություն չունի («կա այն, ինչ կա, իսկ ինչ չկա, գոյություն չունի»)։ Ոչ կեցությունը (դատարկությունր) գոյություն չունի, որովհետև մտածելի չէ։ Մտածելի կարող է լինել միայն այն, ինչ գոյություն ունի, որովհետև մտածողությունը և կեցությունր միևնույն բանն են։ Կեցությունը մտածողություն է կեցության մասին, իսկ կեցության մասին մտածողությունն էլ կեցություն է։ «Կեցությունը գոյություն ունի, իսկ դատարկությանը (ոչ կեցությունը) գոյություն չունի» դրույթից Պարմենիդեսը բխեցնում է, որ կեցությունը միասնական է, անբաժանելի, անփոփոխ, միասեռ և հավերժական։ Ենթադրենք, գոյություն ունեն երկու իրեր, որոնք իրարից բաժանված են դատարկությամբ։ Բայց քանի որ դատարկություն չկա, ուստի դրանց միջև միջանկյալ տարածություն չպետք է լինի, այսինքն՝ դրանք պետք է լինեն միասնական։ Եթե նույնիսկ ընդունենք, որ դատարկությունը գոյ է, ապա երկու գոյի միջև չի կարող սահման լինել, որովհետև գոյն անմիջականորեն միակցված է մյուս գոյին։ Այսպիսով, ամեն ինչ միասնական է, անբաժանելի, հետևաբար գոյություն չունի բազմազանություն։ Միասնականը հավերժական է, որովհետև ոչ առաջանում է, ոչ ոչնչանում։ Դա անփոփոխ է, որովհետև բացարձակ լրիվություն է և նրանից դուրս ոչինչ չկա, սահմանափակ է, որովհետև անսահմանությունն ենթադրում է դատարկություն, որը գոյություն չունի, անթափանցելի է, որովհետև նրանում չկա դատարկություն։ Ահա ճշմարիտ կեցության հիմնական հատկությունները։ Եթե բանականության համար ոչ կեցությունը դատարկությունը, բազմազանությունը, շարժումն և այլն, մտածելի չեն, ապա դա չի նշանակում, կարծում է Պարմենիդեսը, թե դրանք առհասարակ գոյություն չունեն։ Դրանք գոյություն ունեն, որովհետև զգայություններով մենք ընկալում են բազմազանությունը, շարժումր, փոփոխությունը։ Սակայն դա ընդամենը պատրանք է, թվացյալ գիտելիք։ «Բնության մասին» պոեմի երկրորդ մասում նա ընդունում է «կարծիքի աշխարհի» գոյությունը։ Զգայական աշխարհի առաջացումր բացատրելիս Պարմենիդեսը որպես նախասկիզբ ընդունում է կրակր և հողը, որոնց համապատասխանում են լույսը և մութը, տաքը և պաղը, թեթևը և ծանրը։ Կրակը և լույսը միասնականության սկիզբն են, իսկ հողը և մութը բազմազանության։ Բոլոր իրերն առաջանում են այդ հակադրությունների խառնուրդից։ Կրակր հանդես է գալիս որպես իսկական կեցության դրսևորում զգայական աշխարհում։ Միասնական կեցության մասին Պարմենիդեսի ուսմունքն այնքան անսովոր ու տարօրինակ էր, որ շատերը դա որակում էին որպես անհեթեթ ու ծիծաղելի ուսմունք։                                                                                                                                         Նման անարդարացի մեղադրանքների դեմ պայքարելու համար Պարմենիդեսի աշակերտ Զենոնը իր առջև խնդիր դրեց ապացուցել, որ իր ուսուցչի գաղափարները հիմնավոր են ու ճշմարիտ։ Զենոնը հնարամիտ ու ինքնատիպ խնդիրներ է առաջադրում, որոնք հայտնի են որպես ապորիաներ (անլուծելի խնդիրներ)։ Ընդսմին, նա սկզբում պայմանականորեն ընդունում է հակառակ դրույթը և ցույց տալիս, որ դրա ընդունումը հանգեցնում է տրամաբանական հակասությունների։ Իսկ եթե որևէ դրույթ անհակասական չէ, ուրեմն կեղծ է։ Եթե տվյալ դրույթը կեղծ է, ուրեմն ճշմարիտ պետք է լինի դրա հակադրույթը։ Փիլիսոփայության պատմության մեջ Զենոնր համարվում է դիալեկտիկայի հայրը (տվյալ դեպքում դիալեկտիկա հասկացությունը նշանակում է բանավեճի ընթացքում որևէ դրույթի հերքման կամ ապացուցման, երկխոսության միջոցով ճշմարտության բացահայտման արվեստ)։ Զենոնի ապորիաներր բաժանվում են չորս խմբի՝ ա) ապորիաներ ընդդեմ շարժման գոյության, բ) ապորիաներ ընդդեմ բազմության գոյության, գ) ապորիա ընդդեմ տարածության գոյության, դ) ապորիա ընդդեմ զգայական ընկալման։ Պարմենիդեսի և Զենոնի կարծիքով միասնական ու անբաժանելի կեցությունը մտածելի է, ուստի գոյություն ունի, իսկ բազմազան ու բաժանելի կեցությունը մտածելի չէ, հետևաբար գոյություն չունի (ավելի ստույգ՝ գոյություն ունի միայն «կարծիքի» մեջ)։ Սակայն, ենթադրենք, թե կեցությունը միասնական ու անբաժանելի չէ։ Այսինքն՝ կեցությունր բաղկացած է բազում իրերից կամ միավորներից (օրինակ, ըստ պյութագորականների ամեն մի մարմին բաղկացած է միավորներից)։ Այդ միավորներն իրենց հերթին կամ պետք է լինեն բաժանելի, կամ էլ՝ անբաժանելի։ Եթե դրանք բաժանվում են, ապա պետք է անհրաժեշտաբար լինեն և փոքր և մեծ, այնքան փոքր, որ չունենան ոչ մի մեծություն և այնքան մեծ, որ լինեն անվերջ։ Եթե դրանք անվերջ բաժանվում են, նշանակում է՝ անվերջ մեծություն են։ Բայց մի՞թե անհեթեթ չէ, որ վերջավոր միավորը միաժամանակ լինի անվերջ մեծություն։ Իսկ եթե բաժանման վերջում հասնում ենք մի կետի, երբ բաժանվողը չի ունենում ոչ մի մեծություն, այսինքն՝ այնքան փոքր է, որ չունի մեծություն (եթե դրան ինչ-որ բան ավելացնենք, չի ավելանա, իսկ եթե հանենք՝ չի նվազի), ապա ստացվում է, որ մեծություն ունեցողը բաժանվում է մեծություն չունեցողներից։ Բայց ինչպե՞ս կարող է զրոներից ստացվել մեկ միավոր։ Դա անմտածելի է, իսկ ինչ չի մտածվում, հետևաբար գոյություն չունի։ Սակայն, ենթադրենք, թե իրերն անբաժանելի են, եթե դրանք անբաժանելի են, ապա այնքան են, որքան կան, այսինքն՝ վերջավոր են ու սահմանափակ։ Բայց մյուս կողմից՝ դրանք անհրաժեշտաբար պետք է լինեն անվերջ ու անսահմանափակ, հակառակ դեպքում, ամեն ինչ կլինի միասնական։ Բանն այն է, որ երկու իր իրարից տարբերվելու համար պետք է գտնվեն որոշակի հեռավորության վրա, իսկ քանի որ դատարկություն չկա, ուստի դրանց միջև պետք է գտնվի մեկ ուրիշ իր, վերջինիս և նախորդների միջև ևս մեկ ուրիշ իր և այսպես շարունակ մինչև անվերջություն։ Այսպիսով, եթե ընդունում ենք, որ գոյություն ունի բազմազանություն, ապա ընկնում ենք անլուծելի հակասությունների մեջ։ Քանի որ հակասությունը հնարավոր չէ մտածել, ուստի ճիշտ է այն միտքը, որ կեցությունը միասնական ու անբաժանելի է։ Շարժման գոյության դեմ բերվող ընդհանուր ապորիան Զենոնր ձևակերպում է հետևյալ կերպ. «Շարժվողը չի շարժվում այն տեղում, որտեղ գտնվում է և չի շարժվում այն տեղում, որտեղ չի գտնվում»։ Ըստ ապորիայի՝ շարժվող մարմինր մի կետից մյուսին հասնելու համար նախ պետք է անցնի այդ ճանապարհի կեսը, հետո այդ կեսի կեսը և այսպես շարունակ։ Քանի որ վերջավոր տարածությունն անվերջ բաժանվում է, ուստի մարմինն ոչ միայն չի կարող մի կետից հասնել մյուսին, այլև, առհասարակ, չի կարող սկսել շարժումր։ Ըստ «Աքիլլեսը և կրիան» ապորիայի՝ արագավազ Աքիլլեսը չի կարող հասնել դանդաղաշարժ կրիային, որովհետև մինչև հասնի կրիայի տեղր, վերջինս կանցնի որոշակի տարածություն և այսպես շարունակ։ Ստացվում է, որ անհնար է անվերջ բաժանվող ժամանակում անցնել վերջավոր տարածություն։ «Թռչող նետը» ապորիայում ցույց է տրվում, որ թռչող նետը չի շարժվում, քանի որ ժամանակի ամեն մի պահին տարածության մեջ զբաղեցնում է որոշակի տեղ, որտեղ անշարժ է։ Իսկ քանի որ դա բոլոր ժամանակահատվածներում անշարժ է լինում, ուրեմն՝ չի շարժվում։ Ըստ «Շարժվող շարքեր» ապորիայի, եթե մեծությամբ հավասար երկու մարմիններր հանդիպակաց շարժվում են երրորդ անշարժ մարմնի նկատմամբ, ապա դրանցից մեկր մյուսին հավասարվելու համար այնքան ժամանակ է ծախսում, որքան անշարժ մարմնի կեսին հասնելու համար։ Արդյունքում՝ կեսը հավասարվում է ամբողջին։ Տարածության գոյության դեմ բերվող ապորիայում Զենոնր ցույց է տալիս, որ միասնականից դուրս ոչինչ գոյություն չունի՝ ոչ տարածություն, ոչ էլ դատարկություն։ Եթե տարածությունը գոյություն ունի, ապա պետք է գոյություն ունենա մի այլ տարածության մեջ և այսպես շարունակ մինչև անվերջություն։ Զգայական ընկալման դեմ բերվող ապորիան կոչվում է «Ցորենի հատիկը»։ Եթե ցորենի մի հատիկի ընկնումից աղմուկ չի լինում, ապա մի պարկ ցորենի դատարկումից ինչպե՞ս է առաջանում աղմուկ։ Այլ կերպ ասած, զրոյական րնկալումներից չի կարող ծագել զգայություն, մինչդեռ դա տեղի է ունենում։ Թվում է, թե Զենոնի ապորիաներր սոսկ սոփեստական մտամարզանքներ են, որոնք հակասում են մեր փորձի տվյալներին։ Օրինակ, ասում են, թե երբ Զենոնը ապացուցում էր շարժման գոյության անհնարինությունը, փիփսոփա Դիոգենեսը պարզունակ փաստարկ է բերում շարժվելով, իսկ Զենոնն ասում է, որ ինքը ոչ թե ժխտում է ֆիզիկական շարժման գոյությունը, այլ հիմնավորում, որ դա անկարելի է անհակասականորեն մտածել, երբ ուզում ենք հասկացություններով մտածել շարժման, բազմության մասին, ընկնում ենք հակասությունների մեջ, ինչը գոյություն ունի միայն զգայական փորձի մեջ։ Զենոնի ապորիաները, որոնք մինչև այսօր էլ գտնվում են փիլիսոփաների, մաթեմատիկոսների, տրամաբանների ուշադրության կենտրոնում, խթանեցին անտիկ գիտության և փիլիսոփայության հետագա զարգացումը։

Աղբյուրը Հայկ Մահտեսյանի բլոգ

 

 

 

 

Թարգմանություն Ռուսերենից — Հայերեն Էկոլոգիա

Posted on

Глобальные проблемы современности

Արդիական աշխարհի գլոբալ խնդիրները

Сокращение биоразнообразия

Կենսաբազմազանության կրճատումը

Երկիր  մոլորակ վրա ներկայացված են Ֆլորայի ՝  Բուսական աշխարհ և Ֆաունայի -կենդանական աշխարհ  բազմաթիվ տեսակներ,որոնք  բնակվում են տարբեր բնական կլիմայական զոնաներում։ Այդպիսի կենսական բազմազանությունը տարբեր կլիմայական պայմաններում  խիստ տարբեր է։Որոշակի տեսակներ  հարմարվում են արկտիկայի և տունդրայի դաժան պայմաններին, մյուսները սովորում  են գոյատեւել անապատններում  եւ կիսաանապատներում։ Երրորդները սիրում են տրոպիկական լայնությունների  շոգ կլիման։ Չորրորդները  բնակվում անտառներում։Հինգերորդները տարածվում են լայնածավալ տափաստաներում։

Տեսակների այս բազմազանությունը,որ ներկայացաված  է երկիր մոլորակում  ձեւավորվել է 4 մլրդ տարիների ընթացքում։

Սակայն ժամանակակից էկոլոգիական գլոբալ խնդիրներից է հանդիսանում տեսակների բազմազանության կրճատումը։Եթե այս խնդիրը չլուծենք,ապա մենք կկորցնենք ժամանակակից աշխարհի կենսաբազմազանության այս տեսականին։

մաս 1

Շարունակությունը՝ հաջորդիվ

Աղբյուրը Էկոպորտալ

Էկոլոգիա-Ռուսաց լեզվից Глобальные проблемы современности

Posted on

Сокращение биоразнообразия

На планете представлено большое количество видов флоры и фауны, которые распространяются и обитают в различных природных зонах. Такое биоразнообразие в различных климатических условиях неодинаково: одни виды приспосабливаются к суровым условиям арктики и тундры, другие учатся выживать в пустынях и полупустынях, третьи любят тепло тропических широт, четвертые населяют леса, а пятые распространяются на широких просторах степи. То состояние видов, которое в данный момент есть на Земле, формировалось в течение 4 млрд. лет. Однако одной из глобальных экологических проблем современности является сокращение биоразнообразия. Если ее не решить, то мы навсегда утратим тот мир, который знаем сейчас.

Причин сокращения видов животных и растений существует множество, и все они прямо или косвенно исходят от людей:

  • вырубка лесов;
  • расширение территорий населенных пунктов;
  • регулярные выбросы вредных элементов в атмосферу;
  • превращение природных ландшафтов в сельскохозяйственные объекты;
  • использование химических веществ в земледелии;
  • загрязнение водоемов и почвы;
  • строительство дорог и положение коммуникаций;
  • рост населения планеты, требующий большего продовольствия и территорий для жизнедеятельности;
  • браконьерство;
  • эксперименты по скрещиванию видов растений, животных;
  • разрушение экосистем;
  • экологические катастрофы, вызванные людьми.

Конечно же, список причин можно продолжать. Чтобы не делали люди, они влияют на сокращение ареалов флоры и фауны. Соответственно изменяется жизнь животных, и некоторые особи, неспособные выжить, умирают преждевременно, а численность популяций значительно сокращается, нередко приводя к полному вымиранию вида. Приблизительно то же самое происходит и с растениями.

Биологическое разнообразие разных форм жизни – животных, растений и микроорганизмов ценно тем, что имеет генетическое и экономическое, научное и культурное, социальное и рекреационное, а главное – экологическое значение. В конце концов, разнообразие животных и растений составляет мир природы, окружающий нас повсюду, поэтому его нужно беречь. Люди итак уже нанесли непоправимый урон, который никак не возместить. К примеру, было уничтожено множество видов по всей планете:

Для того, чтобы сохранить биоразнообразие на земле, нужно приложить немало усилий. Прежде всего, необходимо чтобы правительства всех стран уделяли особое внимание этой проблеме и защищали природные объекты от посягательств разных людей. Также работы по сохранению мира флоры и фауны ведут различные международные организации, в частности, Гринпис и ООН.

Среди основных мер, которые предпринимаются, следует упомянуть то, что зоологи и другие специалисты ведут борьбу за каждую особь вымирающего вида, создают заповедники и природные парки, где животные находятся под наблюдением, создают им условия для жизни и увеличения популяций. Также искусственно разводятся растения, чтобы увеличивать их ареалы, не дать погибнуть ценным видам.
Кроме того, необходимо проводить меры по сохранению лесов, охранять водоемы, почву и атмосферу от загрязнения, применять экотехнологии в производстве и бытовой жизни. Больше всего сохранение природы на планете зависит от нас самих, то есть от каждого человека, ведь только мы делаем выбор: убивать животное или сохранить ему жизнь, срубить дерево или нет, сорвать цветок или посадить новый. Если каждый из нас будет охранять природу, то проблема биоразнообразия будет преодолена.

источник екопортал

Մեկնում ենք ճամփորդության Նոր Ամբերդ

Posted on Updated on

hama2

 

 

Ամբերդում ամրոց է եղել դեռևս վաղնջական ժամանակներից: Ամբերդի տարածքում կան կիկլոպյան շինությունների մնացորդներ, իսկ մոտակայքում՝ վիշապաձկների քարակոթողներ: Ամրոցը ներկայիս տեսքով կառուցել են Կամսարականիշխանները՝ VII դարում:

Ամբերդ ամրոցը և միջնադարյան բերդաքաղաքն ընդգրկում են ընդարձակ եռանկյունաձև հրվանդան, որի երկու կողմերում հոսում են Ամբերդ և Արքաշեն գետերը, որոնք միանում են հրվանդանի ստորին հատվածում՝ բնականից ևս անառիկ դարձնելով Ամբերդը:

Հուշարձանը բաղկացած է իշխանական եռահարկ դղյակից, բերդապարիսպներից, բաղնիքից, փոքր մատուռից, եկեղեցուց, գետնուղիներից: Ամրոցի անառիկ դիրքը էլ ավելի է ամրացվել պարիսպներով և բուրգերով: Հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերված մեծ քանակությամբ գորգի կտորները վկայում են, որ դղյակի պատերը ծածկված են եղել գորգով:

Բերդապարիսպների բուրգերը կառուցվել են տեղանքի առանձնահատկություններից ելնելով, որոնք ճանապարհների նկատմամբ մուտքերի հաշվենկատ դիրքավորման հետ ստեղծել են պաշտպանական անառիկ մի համակարգ։ XIII դարի վերջին Վաչուտյանները դղյակի հյուսիս-արևմտյան մասում ավելացրել են մի նոր մուտք և թշնամու առաջխաղացումը արգելակելու նպատակով Արխաշանի դարպասից հյուսիս կառուցել պարիսպ, որը կտրում անցնում է բերդն ամբողջ լայնությամբ։ Արտաքուստ անմատչելի ամրոց հիշեցնող եռահարկ դղյակը տեղադրվել է բերդաքաղաքի հյուսիս–արևմտյան, ամենաբարձր և միակ մատչելի մասում և ընդգրկել մոտ 1500 քառ. մ. մակերես։ XII–XIII դարերում հյուսիսային կողմը լրացուցիչ ամրացվել է կիսաբոլոր բուրգերով հագեցված հզոր պարսպով։ Բերդամեջ նայող դղյակի հարավային ճակատի վրա պահպանվել են վերին հարկերի լուսամուտների բացվածքները։ Ապահովության համար ստորին հարկը լուսամուտներ չի ունեցել, այլ փոքրիկ մի մուտք, որը փակվել է սողնակավոր քարե դռնով։ Դղյակի հարկերը միմյանցից բաժանվել են գերանների վրա գամած տախտակներով։ Յուրաքանչյուր հարկ ունեցել է հատակագծում սեղանաձև սենյակ։

Այստեղ գործել են արհեստագործական կենտրոններ, որոնց նպատակը հայկական բանակի սպառազինության և հանդերձավորման ապահովումն է եղել:

Ամբերդի պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են նաև մետաղյա իրեր, զենքեր, զարդեր, խեցեղեն, ապակի, դրամներ և այլն, որոնք խիստ արժեքավոր են միջնադարյան Հայաստանի տնտեսական, ռազմական և մշակութային կյանքի հարցերի ուսումնասիրման համար։

Պարսպի մոտ, բերդաքաղաքի կենտրոնական ցածրադիր մասում է գտնվում 1026 թվականին իշխան, սպարապետ Վահրամ Պահլավունու հովանավորությամբ և Մարմաշենին շատ նման նախագծով կառուցված Վահրամաշեն եկեղեցին:

Վահրամաշեն եկեղեցին դրսից՝ ուղղանկյուն, ներսից՝ խաչաձև հատակագծով կենտրոնագմբեթ կառուցվածք է։ Առաջին եկեղեցիներից է, որոնք խաչ–թևերի չորս անկյուններում ունեն կրկնահարկ ավանդատներ։ Հովհարաձև վեղարով ավարտվող, 12 նիստանի թմբուկը հենվում է ավանդատների անկյուններից բարձրացող կամարներին։ Ծածկի ծանրությունը թեթևացնելու նպատակով տանիքի տարբեր մասերում, լիցքի մեջ տեղադրվել են կավե թրծված կարասներ։ Եկեղեցու արտաքին մասի ճարտարապետական լուծումը զուսպ է, համաչափությունները՝ ներդաշնակ։ Արևելյան ճակատի վրա կան ուղղաձիգ զույգ խորշեր, մյուս ճակատները հարթ են։ Սյունափնջերով զարդարված կամարակապ մուտքը բացվում է հարավային ճակատից: Եկեղեցին ունի մի քանի արձանագրություններ, որոնցից մեկը՝ կառուցման վերաբերյալ արձանագրությունը արված է եկեղեցու ներսի հյուսիսային պատի վրա։

Առանձնակի հետաքրքրություն է ներկայացնում Ամբերդի լավ պահպանված բաղնիքը՝ իր օժանդակ հարմարություններով, ջրամբարներով և կաթսայատնով: Այն թաղածածկ քարե շենք է՝ փոքրիկ հանդերձարանով, համեմատաբար ընդարձակ լողասրահով, արևմտյան ծայրի կրկնահարկ բաժանմունքներով, որոնցում տեղակայված են եղել ջուր տաքացնելու կաթսան ու ջրամբարը։ Բաղնիքը կառուցվել է X-XI դարերում սրբատաշ քարերով և ընդհատակյա ջեռուցման համակարգով: Գտնվում է իշխանական դղյակի դարպասի մոտ: Բաղնիքն ունի ուղղանկյուն հատակագիծ` հաջորդաբար տեղավորված հանդերձարանով, լողասրահով և ջեռուցման համակարգով: Սենյակներից մեկի պատին նշմարվում են որմնանկարչության հետքեր: Ուշագրավ է այն, որ Ամբերդում լավ է պահպանվել նաև դղյակի ջրահեռացման համակարգը:

Ամբերդի ջուրը 4-5 կմ. հեռավորությունից բաղնիք է բերվել կավե խողովակներով։ Իսկ տաք ջուրը լողասրահ` երկաթե խողովակներով։ Հնոցի ծուխը, անցնելով հատակի տակով, դուրս է եկել պատերի ծխնելույզներով` տաքացնելով լողասրահի հատակն ու պատերը։ Դղյակում և բերդամիջում պահպանվել են ջրամբարներ։ Բերդաքաղաքի հարավ-արևմտյան կողմից բացվել է սալածածկ գաղտնուղի (գետնուղի)՝ պաշարման ժամանակ ջուր վերցնելու համար։ Բաղնիքի մոտ պահպանվել են փոքրիկ մատուռի ավերակներ։

Բաղնիքի ներսի խողովակները մետաղյա են: Ամբերդի առաջին պեղումները կատարել է ՀԽՍՀ Պատմության և գրականության ինստիտուտի և Լենինգրադի պետական Էրմիտաժիմիացյալ ուժերով, ականավոր արևելագետ, հնագետ, ակադեմիկոս Հովսեփ Օրբելու ղեկավարությամբ 1936 թվականին: 1963 թվականից պեղումները շարունակել է ՀԽՍՀ ԳԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտը:

Դղյակի հարավային մասում է գտնվում լավ պահպանված մատուռը: Փոքրիկ այս շինությունը գտնվում է բաղնիքից մոտ 10 մետր հեռավորության վրա: Մատուռը կառուցվել է X դարում:

Ամբերդի ամրոցն VIII դարում անցել է Բագրատունիներին՝ հետագայում դառնալով Բագրատունիների թագավորության կարևորագույն ռազմական պատվարներից մեկը: X դարում Բագրատունի արքաներն այն հանձնել են Պահլավունի իշխաններին, ովքեր հայոց զորքերի սպարապետներն էին: 1045 թվականին Անիի Բագրատունիների թագավորության կործանումից հետո՝ 1047 թ. բյուզանդական զորքերը գրավեցին Ամբերդը: 11-րդ դարի 70-ական թվականներին Ամբերդը գրավեցին սելջուկ-թուրքերը և այն դարձրեցին զորակայան: 1196 թվականին Զաքարե և Իվանե Զաքարյանները, ջախջախելով Գանձակի ամիրայության ռազմական ուժերը, ազատագրում են Ամբերդը և այն հանձնում իրենց ամենավստահելի և քաջարի զորավարներից մեկին՝ Վաչե Վաչուտյանին, ով այն դարձնում է իր իշխանանիստը: 1236 թվականին Ամբերդը գրավվել և ավերվել է մոնղոլների կողմից: XIII դարի վերջին Վաչուտյանները վերակառուցեցին ամրոցը: Ամբերդը վերջնականապես կործանվել է Լենկթեմուրի արշավանքների ժամանակ՝ XIV դարի վերջին և այլևս չի վերականգնվել:

Աղբյուրը ՝ Վիքիպեդիա

https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B1%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%A4_(%D5%A1%D5%B4%D6%80%D5%B8%D6%81)

 

Ուխտագնացություն դեպի Արևմտյան Հայաստան

Posted on

Ասեմ,որ երազում էի գնալ Արևմտյան Հայաստան,տեսնել նախնիներիս երկիրը: Երբ ընկեր Ելենան կազմակերպեց այս ճամփորդությունը,ես մեծ հաճույքով  մայրիկիս  հետ միացա ուխտավորներին:

Սկզբին մենք անցանք  Գյումրիի հայկական  սահմանը , հետո անցանք նաև  Վրաստանի  սահմանը:Մեր խումբը  շատ ուրախ և աշխույժ էր:

Սկզբից  մնանք Կարս քաղաքը ,տեսանք Չարենցի ապրած տունը:Ինձ շատ դուր եկավ Կարսի բերդը:Ահա նա իմ հեռախոսի օբյեկտիվից:

IMG_20180428_135121

 

Ինձ ցավ էր պատճառում ,որ հայկական անունով քաղաքներում,եկեղեցիների ,բերդերի վրա ծածանվում է թուրքական դրոշը:

Ինձ անչափ դուր եկավ Վանա լիճը:Մենք եղանք Վանա լճի երեք կղզիներում՝ Աղթամար,Լիմ, և Կտուց:

 

Խոշաբի բերդից բացվեց այսպիսի գեղեցիկ տեսարանIMG_20180428_135300

Նավով երբ մոտեցանք Լիմ կղզուն, մեր առջև բացվեց  մի հիասքանչ տեսարան՝ անթիվ անհամար ճայեր ճախրում էին ափամերձ տարածքում և պահպանում իրենց ձվերը։Մենք քայլում էինք շատ  ուշադիր,ոպեսզի չվնասեինք  ձվերը;Կարծես նրան այս կղզում ապրած հայերի վերածնված հոգիները լինեին ,որոնք պահպանում են իրենց զավակներին օտարներից:Մենք  մեծ ղժվարությամբ հասանք   Լիմ մենաստանի միակ կանգուն մնացIMG_20180428_134252IMG_20180428_131321ած եկեղեցուն։

Հիասքանչ էր Անին,Վանա ծովը   Ախթամար  կղզում՝ Սուրբ խաչ եկեղեցին;Հույս ունեմ նորից վեադառնալ Աևմտյան Հայաստան,այնտեղ շատ  բան կա տեսնելու։

Թարգմանություն ռուսերենից Առակ ․Փիղը մութ սենյակում Притча: Слон в темной комнате

Posted on

Այս առակը ուսուցանում է ,որ  յուրաքանչուր  երևույթ պետք է նայել տարբեր տեսանկյուններից  ճշգրիտ պատկեր ստանալու համար։

pritcha-slon-v-temnoj-komnate (1)

Մի փադիշահ ոմն հնդիկ ռաջայի որպես  նվեր  փիղ  ուղարկեց։ Եվ քանի որ այնտեղ, որտեղ նա բերեց փղին, ոչ-ոք երբեք փիղ չէր  տեսել, ռաջան որոշեց կատակ անել։ Ռաջան տեղավորեց փղին մութ սենյակում և առաջարկեց փադիշահին ,որպեսզի նա հերթով իր խորհրդականերին — իմաստուններին ուղարկի  մութ սենյակ ,որ նրանք շոշափեն , հետո դուրս գան սենյակից և պատմեն իրենց տիրոջը ,թե ինչպիսինն է  այդ փիղը։

Առաջին խորհրդականը դուրս գալով սենյակից, պատմեց իր տիրոջը որ փիղը բարձր և հաստ ծառի  է նման։

Երկրորդ խորհրդականը ասաց ․

-Օ մեծն փադիշահ քեզ ճիշտ չեն ասել ,-փիղը ավելի շատ նման է  փաթաթված օձի ։

Երրորդ խորհրդական դուրս գալով սենյակից հակաճառեց․

-Օ փադիշահ ,-ինչու ես պահում  քեզ մոտ այս խաբեբաներին ,-փիղը նման ոչ այնքան երկար   սովորական պարանի։

Չորորդը ապացուցում էր ,որ փիղը — հարթ է և լայն ինչպես արմավենու տերև։

Հինգերորդը հավատացնում էր,որ փիղը նման է մեծ և երկար  ծռված ոսկորի։

Փադիշահը շփոթված էր։Միայն ,երբ ռաջան մութ սենյակից դեպի լույսը հանեց փղին , հասկացան ,որ նրանցից ամեն մեկն իր հերթին ճիշտն էր։Մեկը շոշափել էր փղի ոտքը,մյուսը կնճիթը,պոչը,   փղոսկրերը     ։ Նրանցից յուրաքանչյուրը մասնակի կարգով ճիշտ էր։Պատկերը ստացվեց ամողջական  բոլորովին տարբեր ,ամեն մեկ տեսածից,երբ հայտնվեց փիղը։

Одному падишаху некий индийский раджа прислал в подарок слона. И поскольку там, куда он привез слона, его никто никогда не видел, раджа решил сыграть шутку. Он завел слона в темную комнату и предложил падишаху по очереди направлять в комнату своих советников — мудрецов, чтобы они ощупывали слона и затем, выйдя из комнаты, рассказывали своему правителю, каков же он — этот слон. Первый советник, выйдя из комнаты, сказал: — О, великий! Слон этот — толстое и высокое дерево. Второй советник сказал: — Нет, великий падишах, тебе сказали неправду. Слон похож, скорее, на большую извивающуюся змею. Третий советник, выйдя из комнаты, возразил: — О, падишах! Зачем ты держишь при себе этих обманщиков? Слон — скорее обычная не очень толстая веревка. Четвёртый доказывал, что слон — плоский и широкий, как лист пальмы. Пятый убеждал, что слон похож на большую и длинную изогнутую кость. Падишах был в недоумении. И только когда раджа вывел слона на свет, все его увидели, и поняли, что каждый был прав по-своему: кто-то ощупывал ногу, кто-то — хобот, хвост, ухо, бивни. У каждого был свой, но частичный образ слона. И только в целостности получился совсем другой  слон.
Աղբյուրը

https://elims.org.ua/pritchi/pritcha-slon-v-temnoj-komnate/․

 

 

Պատրաստվում եմ ճամփորդության դեպի Անի,Վան․․․

Posted on

Մորական կողմի պապիկս արևմտահայ է։Գյուլբեկ պապիկս ծնվել է  Հունաստանի մայրաքաղաք ՝Աթենքում,քանի որ  չնայած որ մայրիկիս պապիկը և տատիկը  ծննունդով  Կեսարիայից են եղել,բայց 1915 թ  կոտորածի պատճառով  տեղահանվել են Հունաստան։1946թ -ի արտագաղթի  ժամանակ պապիկիս ընտանիքը վերադարձել է Արևելյան Հայաստան։Ես շատ կուզենայի տեսնել իմ նախնիների երկիրը;Վիկիպեդիայից կարդացի Անիի մասին;

Ընկեր Ելենան երբ պատմեց,որ  Արևմտյան Հայաստան ճամփորդություն է կազմակերպվում՝ ես շատ ցանկացա միանալ նրան։Ուզում եմ տեսնել Անին Վանը։ Ուզում եմ տեսնել Վանա կատուն։Մայրիկս ասում է,որ կատվի արձանը դրված է  քաղաքի մուտքի մոտ,քաղաքի խորհրդանիշ է։

Մայրիկս ինձ ցույց տվեց իր նկարները Ես ուզում եմ ինքս նկարել Անին ,Վանա ծովը